و وى با دو فلكش ممثل و خارج مركز در ميان آنها جا كرده است . يازده فلك زبر آن عبارت از نه فلك علويه و دو فلك منطقه و معدل است ، و يازده فلك زير آن هشت فلك قمر و عطارد و سه فلك زهره است . تبصره : علت و سرّ تمسك به استحسان در ترتيب ستارگان سيار را اهميّتى بسزا است كه بايد بدان آگاه شويم ، و پس از بيان ذيل آن را عنوان مىكنيم . و آن‌كه گفته است : « و نيز اگر شمس بالاتر . . . » چنان كه مدارات قمر هنگامى كه شمس در بروج جنوبى است ، مدارات شمس در هنگام بودن آن در بروج شمالى است ؛ و همچنين مدارات قمر هنگامى كه شمس در بروج شمالى است ، مدارات شمس در هنگام بودن آن در بروج جنوبى خواهد بود ؛ چه اگر مدارات هر دو در هنگام جنوبى بودن شمس يكى مىبود بسبب افراط سرما زمين معمور نمىشد ، و همچنين اگر مدارات هر دو در هنگام شمالى بودن شمس يكى مىبود بسبب افراط گرما معمور نمىشد ، اما چون هر يك از نيّرين متقابل يكديگر در جهت جنوب و شمال در مدار ديگرى قرار مىگيرد سرما و گرما به اعتدال حفظ مىگردد و مواليد را نشو و نماى موزون خواهد بود و زمين بدان معمور . اين معنى را از كريمه ؛ وَ هُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ خِلْفَةً لِمَنْ أَرادَ أَنْ يَذَّكَّرَ أَوْ أَرادَ شُكُوراً « 1 » مىتوان استفاده كرد ، بدين‌بيان كه روزهاى شمالى بودن شمس بجاى شبهاى جنوبى بودن آنست و بالعكس ، فافهم . چنان كه همين معنى را از اختلاف ليل و نهار كريمه ؛ إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلافِ اللَّيْلِ وَ النَّهارِ لَآياتٍ لِأُولِي الْأَلْبابِ « 2 » و مانند آن از آيات ديگر نيز

--> ( 1 ) . فرقان / 63 . ( 2 ) . آل عمران / 191 .